Talige uitdagingen #3: Aixeligheden van stedennamur

Waarom zeggen we wel Londen, Berlijn en Parijs in plaats van London, Berlin en Paris, maar hebben we het niet over Nieuw-York als we het over New York hebben? 

Ik heb wel eens horen zeggen dat in verre gebieden de plaatsnaam minder vaak vernederlandst wordt. Die vlieger gaat misschien op voor Buenos Aires, Melbourne of San Francisco, maar weer niet voor Peking. Gelukkig is Peking die befaamde uitzondering op de regel en kunnen we stellen dat het fenomeen van het vertalen van plaatsnamen zich vooral binnen Europa voordoet. Hoewel... Gelukkig? 

Als spreker van andere talen, vertalers in het bijzonder, moet je je bewust zijn van vertaalde plaatsnamen. Als je in het Frans over Den Haag begint, zal niemand je begrijpen tot je met La Haye over de brug komt. In de auto, onderweg naar de Zuid-Franse kust, heb ik me in de grensstreken elk jaar weer verbaasd over de Franse vertalingen van plaatsnamen. Het begint allemaal eigenlijk al in België, waar zo goed als alle plaatsen een Franse, Nederlandse en soms ook nog een Duitse naam hebben. Dat geldt niet alleen voor grote plaatsen als Antwerpen (Anvers), Gent (Gand) en Namur (Namen), maar ook voor de kleinere plaatsen als Bastogne (Bastenaken (Bastenaakkoeken?)), Huy (Hoei) en Sint-Niklaas (Saint-Nicolas). Er is geen regel zonder uitzondering, zo ook hiervoor: Charleroi. Deze plaats in de Waalde provincie Henegouwen werd vroeger nog wel eens Karelskoning genoemd, maar waarschijnlijk hebben de Vlamingen zelf ook ingezien dat dat een belachelijke naam is. 

Gelukkig lijken de vertalingen meestal veel op het origineel, waardoor het in het algemeen niet tot problemen leidt. Met Antwerpen (Anvers) en Liège (Luik, Lüttich) wordt het al wat lastiger. Dat is wel anders bij Mons (Bergen) en Lille (Rijsel), waar geprobeerd is de betekenis van de plaatsnaam te behouden. Taaladvies: niet doen! Wat mij betreft zijn dat echt vertalingen van de buitencategorie, die gelukkig niet heel groot is. Je moet er toch niet aan denken dat we in plaats van Buenos Aires over Mooie Luchten spreken? Een prominente plek in de buitencategorie wordt ingenomen door 's-Hertogenbosch, want ook van deze plaatsnaam is geprobeerd vertalingen te maken die in betekenis overeenkomen. Behalve het Duitse Herzogenbusch zijn die vertalingen vaak lastig te herleiden: Bois-le-Duc in het Frans doet eerder denken aan Bar-le-Duc en bij Boscoducale in het Italiaans denk ik ook niet zo snel aan de hoofdstad van Noord-Brabant. Tot overmaat van ramp hebben de Spanjaarden de Franse naam naar het Spaans verbasterd als Bolduque... Tel daar nog eens bij op dat de meeste Nederlanders gewoon Den Bosch zeggen, en er is geen Italiaan of Spanjaard meer die erin slaagt om Boscoducale of Bolduque te bezoeken...

Naast België is er bij de Frans-Duitse grens nog zo'n interessante regio te vinden, waar het barst van de vertalingen: Elzas-Lotharingen (Alsace-Lorraine/Elsass-Lothringen). Deze streek heeft voor, tijdens en na de Eerste Wereldoorlog dan weer aan Frankrijk, dan weer aan Duitsland toebehoort, en Franse plaatsen als Metz, Strasbourg en Mulhouse hebben dan ook duidelijk een Duits aandoende naam. Aan de andere kant van de grens strooien de Fransen net zo goed met vertalingen die niet zouden misstaan in die gevreesde buitencategorie: Trêves voor Trier in de Eifel en, iets noordelijker, Aix-la-Chapelle voor Aachen. Ik hoor je denken: 'La chapelle?' Logischerwijs zou je kiezen voor Aix of Aixes, maar... Frankrijk kent veel plaatsen met Aix (denk aan Aix-en-Provence) en het zou de Fransen tegen het zere been zijn om Aken het recht te geven om de naam Aix zonder toevoeging te voeren. Dat zou Aix-en-Provence ook wel willen! Praktisch? Nee, maar bij de Spanjaarden en de Italianen is het nog gekker. In het Spaans heet Aken Aquisgrán en in het Italiaans Aquisgrana. Akkieswattes? Precies. Deze namen zijn afgeleiden van de Latijnse naam van Aken: Aquisgranum. Hierover kan ik alleen maar zeggen dat ik blij ben dat de Spanjaarden en Italianen deze vertaalstrategie niet op Utrecht hebben toegepast, want met Trajectum als Latijnse naam had ik opeens op de Universidad de Trayecto gezeten... 

Een bijzondere categorie is de uitgestorven vertaling. Voor het Spaans zijn dat bijvoorbeeld Angora (Ankara), Mastrique (Maastricht) en Lila (Lille). Verder schijnt het zo te zijn dat Verona vroeger Bern genoemd werd, en andersom. Eenzelfde soort situatie zie je vandaag de dag nog met Valence en Valencia, want hoewel de Spaanse vertaling Valencia voor het Franse Valence in onbruik is geraakt, spreken de Fransen nog wel over Valence als ze het over Valencia in Spanje hebben. Wat betreft León en Lyon hebben de Fransen hun strijd gestaakt: León heet nu in het Frans gewoon León, ondanks dat in het plaatselijke Leonees León Llion heet en dus de Fransen wel degelijk in hun recht hadden gestaan om de naam Lyon voor León te blijven voeren. Andersom geldt weer dat de Spanjaarden uiteindelijk zijn afgestapt van Tolosa als vertaling van het Franse Toulouse, terwijl Tolosa wel degelijk de Latijnse naam van Toulouse was. Waarschijnlijk heeft iedereen ingezien dat het natuurlijk helemaal niet praktisch is om de naam van een stad in je eigen land te gebruiken als vertaling voor een stad in een ander land... Het zal dan ook niet lang duren voordat ook Valencia in het Frans gewoon Valencia heet. Of misschien zelfs wel València, zoals het in het plaatselijke Valenciaans wordt geschreven.

Persoonlijk denk (hoop?) ik dat steeds meer vertalingen in onbruik raken in het Nederlands. Dat komt denk ik vooral omdat we niet ook helemaal niet rechtlijnig zijn met het vertalen van plaatsnamen. Waarom wel Berlijn, Londen en Parijs, maar niet Frankfort, Leverpoel en Oranje? Waarom zijn bijna alle Italiaanse plaatsnamen wel vertaald en de Spaanse niet? Wat dat betreft kan je van de Spanjaarden, Fransen en Italianen zeggen wat je wil, maar ze zijn wel rechtlijning en passen alles naar hun eigen taal aan, ook al gaat het maar om één letter, zoals Barcelona in het Italiaans Barcellona en in het Frans Barcelone heet.

Hoe dan ook, wat betreft de vertalingen van die buitencategorie vind ik dat we de handdoek definitief in de ring moeten gooien. Wat mij betreft wordt Rijsel op de Belgische snelwegborden morgen al vervangen door Lille. In België is het voeren van de eigen benamingen echter een verworven recht van de gemeenschappen en is het dus ook maar zeer de vraag of dat ooit zal gebeuren. Voorlopig staat Lille nog tussen haakjes op de borden, en zelfs dat is eigenlijk al niet de bedoeling... De Walen zetten achter Bruxelles toch ook niet tussen haakjes 'Brussel'? Mocht het dan echt onoverkomelijk zijn om een Franse naam op de borden te zetten op Nederlandstalig grondgebied, is het altijd nog mogelijk om een nieuwe Nederlandse naam te verzinnen. Zo is de Spaanse naam voor Augsburg in de loop der tijd veranderd van Augusta naar Augsburgo, wat overigens perspectief biedt voor een nieuwe naam voor Aken in de vorm van bijvoorbeeld Aquen. Wellicht is Liel een mooi alternatief voor Rijsel, het klinkt in ieder geval Vlaams... 

Tot slot wil ik nog even iets kwijt over New York...  Stiekem zéggen we wel Nieuw-York, alleen schrijven we het met New en spreken maar weinigen de naam op z'n Engels uit. Daarmee zijn we eigenlijk schijnvertalers die stiekem lachen om Spanjaarden die het over Nueva York hebben, maar ondertussen...

Bron: gebaseerd op de exoniemlijsten van Wikipedia 

Talige uitdagingen #2: Popliedjes vertalen

Gisteren las ik op nu.nl dat radiozender 100%NL een nieuw project is gestart: het naar het Nederlands vertalen van buitenlandse hits. Eerlijk gezegd ben ik daar altijd een beetje huiverig voor. Niet voor het vertalen op zich, maar het feit dat het tot een project is. Het dwangmatige van een 'project' kan ervoor zorgen dat het creatieve proces aangetast wordt: de inspiratie raakt op, maar er moet wel geproduceerd worden. Ironisch genoeg is datzelfde dwangmatige van toepassing als je jezelf ten doel stelt elke week een blog te schrijven.

Goed, je begrijpt mijn zorgen en misschien deel en herken je die zelfs. Met enige bezorgdheid ging ik luisteren naar het eerste nummer van dit 'project' van 100%NL: Ik heb iets, een vertaling van Happy, gezongen door Charly Luske. De titel deed mij met grote vreze vrezen voor wat komen ging, maar ik moet zeggen dat ik het een geslaagde missie vind. Tot nu toe, dan. Luister en oordeel zelf:

Dat 100%NL dit wil gaan doen is in zekere zin een beetje sneu, omdat Nederlandse nummers kennelijk niet zo leuk als nummers uit het buitenland. We kunnen stellen dat er in Nederland al jaren een zekere vertaaltraditie is als het om liedjes gaat. Veel liedjes van Marco Borsato, en dan vooral uit zijn beginperiode, zijn een vertaling vanuit het Italiaans. De traditie om Italiaanse liedjes te vertalen stopt niet bij Marco Borsato, want ook Paul de Leeuw en zelfs Guus Meeuwis hebben zich van Italiaanse liedjes bediend. Van de hand van Paul de Leeuw zijn Ik wil niet dat je liegt (La Solitudine van Laura Pausini) en Zonder jou met Simone Kleinsma (Vivere/Dare to live van Andrea Boccelli en Laura Pausini) algemeen bekend. Dat Guus Meeuwis' 'Dat komt door jou' zijn oorsprong in Italië vindt, weten vermoedelijk een stuk minder mensen.

Wat uiteraard niet onvermeld mag blijven is dat Jij bent zo, de doorbraak van Jeroen van der Boom als zanger, eigenlijk een Spaans lied is en de titel Silencio draagt. Verder was er ook nog Boten Anna en de Nederlandse bewerking van de Gebroeders Ko. Ook het Frans leent zich voor vertalingen: denk bijvoorbeeld aan Belle histoire. Gek genoeg zijn er, relatief bezien, vanuit het Engels helemaal niet zo veel liedjes naar het Nederlands vertaald: waarschijnlijk omdat Nederlanders "het Engels toch wel begrijpen". Een paar jaar geleden bracht Paul de Leeuw een Nederlandse versie van To make you feel my love met Adèle uit. 

Toch hangt ons nog een vraagstuk boven het hoofd: dit soort liedjes krijgt steevast het predicaat 'vertaling' toegedicht, maar hoe terecht is dat eigenlijk? Als je het puur op woordniveau bekijkt, of zelfs op inhoudelijk niveau, valt er wat voor te zeggen dat er geen sprake is van een vertaling. De keuze voor 'Ik heb iets' als vertaling 'Happy' is het resultaat een zoektocht naar een ie-klank (van happ-y). 'Jij bent zo' begint met 'Zeg ik nee, zeg jij ja', waar in het Spaans het lied begint met 'Ya no tengo palabras' (Ik heb geen woorden meer). Aan de andere kant: de melodie blijft hetzelfde, en het behoud van bijvoorbeeld een ie-klank laat zien dat er wel degelijk restricties zijn. Eigenlijk geldt hetzelfde als bij poëzie: je kan je bij een gedicht houden aan het metrum en het rijm, de inhoud drastisch veranderen en toch over een vertaling spreken. Of dat wenselijk is, is een tweede. Jan Rot, vertaler van veel buitenlandse liedjes, spreekt liever van 'hertalen'.

Een van mijn eerste bewuste ontmoetingen met een 'vertaald liedje' was Aicha. Dit is oorspronkelijk gezongen geworden door Khaled, maar naar het Engels vertaald door/voor Outlandish. Het was tijdens de les Frans waar onze lerares didactisch verantwoord insprong op het succes van Outlandish door ons het Franse origineel te laten horen. En ook al konden we toen nog maar weinig stokbroden bakken van het Frans, één ding kon ik wel zien: deze interpretaties zijn heel verschillend. De beleving van Khaled en en die van Outlandish zijn twee werelden. En ook over het behoud van de melodie valt soms nog wel eens te twisten. En toch, toch is het een vertaling. Of toch niet?

Liedjes vertalen is een prachtig vak. In de musicalwereld doen ze niet anders, en daar geldt dan ook nog eens dat van de inhoud niet te veel afgeweken mag worden. Zo af en toe probeer ik ook eens wat: een ware uitdaging. Meestal strand ik na één of twee coupletten, of zodra het refrein aanvangt. Het verst ben ik ooit gekomen met 'Get Here' van Oleta Adams. Het is allesbehalve een perfecte vertaling - vooral over de singability valt te twijfelen - maar toch een aardige poging die het delen waard is. 

Kom naar mij met een sneltrein
Kom naar mij met een buslijn 
Kom naar mij met een vliegtuig 
Kom naar mij met al je kracht 
Kom naar mij op een muildier, door de woestijn als een Arabier
Het maakt niet uit hoe je hier komt, maar kom toch snel naar hier 

Kom naar mij met een zeilboot, beklim een boom en spring over de sloot
Draai 'n rondje op 't randje van de goot, want ik vang je op
Spring dan op een paard in galop, passeer de grens in geval van nood
Het maakt niet uit hoe je hier komt, maar kom toch snel naar hier

Heuvels en bergen tussen ons
Toppen en dalen te beklimmen
Als 'k een wens mocht doen, dan was je hier bij mij
Jij hier bij mij

Kom naar mij en surf door de storm, neem me mee in je luchtballon
Kom naar mij met een vliegend tapijt, want je weet, nu dringt de tijd
Kom naar mij op een muildier, door de woestijn als een Arabier
Het maakt niet hoe je hier komt, maar kom toch snel naar hier

Maakt niet uit, 't maakt niet uit
Ik wil jou, in 't hier en 't nu
Ik wil jou, in 't hier, in 't nu, aan mijn zijde
Het maakt niet hoe je hier komt, maar komt toch snel naar hier

Talige uitdagingen #1: Geef ons heden ons dagelijks "broad"

Als veronderstelde linguïst, slash, taalwetenschapper, slash, taalkundige, word ik verondersteld van allerlei talige zaken verstand te hebben. In een niet al te serieuze setting - een verjaardag met veel mensen en veel bier in een niet nader toe te lichten evenredige verhouding - werd bij het zien van een reclame voor de serie "Broadchurch" de volgende vertaling geproduceerd door één van de aanwezigen: "Broodkerk." Uiteraard kon deze vertaling op veel hoongelach rekenen, zoals eigenlijk alles wat gezegd werd die avond, maar ik herkende mijzelf in deze vertaalfout. Zelf heb ik een bijna intuïtieve neiging liedjes te vertalen en schieten bij mij als ik "Broad, day, li-ight" hoor altijd de woorden "brood, dag, licht" door m'n hoofd. Dus... Maar even serieus: wat betekent "broad" dan wél?

Precies die vraag werd gesteld door degene die de vertaalfout beging, hetzij in beschonken toestand. Ik, als "meneer universiteit", werd verondersteld daar het antwoord op te moeten weten. In de eerste plaats ben ik geen anglist maar een hispanist, maar uiteraard ben ik best bereid mijn taalkundige licht hierop te werpen. Side note: Ik droeg zelf die avond nog een foutief voorbeeld aan met "broad new day", terwijl ik natuurlijk "brand new day" bedoelde. Ik had niet gedronken. 

Er is één 'woord' met "broad" waarvan ik aan mag nemen dat iedereen het kent, namelijk: Broadway. Deze welbekende straat ligt in New York (echt?), op de plek waar in de tijd dat de stad nog "Nieuw-Amsterdam" heette de Breedweg lag. Betekent dat dan dat "broad" te vertalen is met "breed"? Wellicht, maar daarvoor mag het argument van de Breedweg niet gelden: het is mogelijk en niet ondenkbaar dat de Engelsen destijds kozen voor een fonetische adaptatie van de Nederlandse naam (dus hoe je het uitspreekt), en niet voor een semantische adaptatie (wat het betekent).

Om er achter te komen wat dan wel de betekenis van "broad" is, dient men zich te wenden tot verregaande taalwetenschappelijke middelen. Jazeker: Google. Na enig speurwerk op "broad" en daaraan toegevoegd "meaning" kwamen de volgende voorbeeldzinnen te voorschijn uit vooraanstaande en hoogaangeschreven woordenboeken. Voorbeeldzinnen zijn in dit soort gevallen altijd handig omdat het (kennelijk) gaat om een woord dat geen directe één-op-éénvertaling of meerdere vertalingen naar het Nederlands kent en het dus beter is om het woord in verband met de context te zien. Tot zover mijn wijze (ver)taalkundige raad.

In eerste instantie stuit je op aanstootgevende voorbeelden die betrekking hebben op het taalgebruik van een zekere sociale groep. In de meeste gevallen wordt met sociale groep (stads)jongeren bedoeld. Hoe dan ook: "Broad" verwijst in dit 'sociolect'  op zekere wijze naar vrouwen of meisjes. TheFreeDictionary spreekt dan ook over "often offensive slang". Zonder hierover uit te wijden, kan ik zeggen dat "Broad" in die zin niet misstaan zou hebben op die bewuste verjaardag. Een paar voorbeeldzinnen uit The Urban Dictionary:

Steve: Hey Joe is Lisa a good lay? 
Joe: No man she's such a broad, I couldn't get myself to ejaculate in her.

Een iets beschaafder voorbeeld, wellicht:

A woman who isn't afraid to say what's on her mind.
That broad tells it like it is.

Hoe dan ook, de échte betekenis (normatief!) van "broad" is te herleiden uit de volgende voorbeelden van The Free Dictionary:

1. Wide in extent from side to side: a broad river; broad shoulders.

2. Large in expanse; spacious: a broad lawn.

3. Having a certain width from side to side: A sidewalk three feet broad.

4. Full; open: broad daylight.

5. Covering a wide scope; general: a broad rule.

6. Liberal; tolerant: had broad views regarding social services. 

7. Relating to or covering the main facts or the essential points.

8. Plain and clear; obvious: gave us a broad hint to leave.

9. Obsolete Outspoken.

10. Vulgar; ribald: a broad joke.

11. Strikingly regional or dialectal: a broad Southern accent.

Conclusie: "Broad" betekent "breed" in de breedste zin van het woord. Van breed tot wreed, kun je eigenlijk wel zeggen. Meer kan ik er niet van maken. ... Maar "broad daylight" betekent toch "klaarlichte dag"? Ja. Ik zei toch dat context belangrijk was?

Bronnen: 
http://www.thefreedictionary.com/broad 
http://nl.urbandictionary.com/define.php?term=broad
http://nl.wikipedia.org/wiki/Broadway_(Manhattan)